Labels

Monday, January 10, 2011

Ρίλκε


Δεν πρέπει επιτέλους αυτοί οι παλιότατοι πόνοι
να γίνουν πιο γόνιμοι για μας;
Δεν είναι πια καιρός να ελευθερωθούμε
από κείνο που αγαπάμε
ενώ ακόμη το αγαπάμε
και αναρριγώντας να το ξεπεράσουμε;
Έτσι καθώς και το βέλος
τη χορδή του τόξου ξεπερνά,
ώστε στο τίναγμά του συγκεντρωμένο,
να γίνει κάτι πιο πολύ απ' τον εαυτό του;
Γιατί στάση δεν υπάρχει πουθενά.


Ράινερ Μαρία Ρίλκε, Οι ελεγείες του Ντουίνο, μτφ. Δημήτρης Θ. Γκότσης, εκδ. Αρμός, 2000

Ο Αλ Πατσίνο και το Όσκαρ


Βλέποντας αυτό το απόσπασμα της συνέντευξης που έδωσε ο Αλ Πατσίνο μετά το Όσκαρ του, γέλασα πολύ. 

Αφού γέλασα, προβληματίστηκα λίγο. Σκέφτηκα, λοιπόν, πως συχνά αυτό που όντως "ερεθίζει", ή "προκαλεί" αν προτιμάτε, δεν είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, τα χαρίσματά του και ο μόχθος του, αλλά η επιτυχία του. Αυτή ήταν η πρώτη μου σκέψη.

Αυτό το βίντεο βγαίνει πρώτο στη λίστα του You Tube αν πατήσετε το όνομα στα ελληνικά αυτού του ηθοποιού, που προσωπικά θεωρώ άφταστο τέρας υποκριτικής. Πέραν του ότι δεν βγαίνει  πρώτο κάποιο απόσπασμα από μια ταινία του, αλλά η χιουμοριστική του διήγηση σ' αυτήν την συνέντευξη, είναι ενδιαφέρον τι ακολουθεί ως δεύτερο βίντεο, αμέσως μετά απ' αυτό.
Δεύτερο, λοιπόν, έρχεται ένα άλλο βίντεο που καλείται: Απομίμηση του Αλ Πατσίνο, όπου ένας παρουσιαστής τον μιμείται, ομολογουμένως πετυχημένα.

Στάθηκα απορημένη, σκεφτόμενη πόσο κοντά βαδίζουν σήμερα η αυθεντικότητα με την απομίμησή της, αλλά και πόσο προηγείται μία δημόσια παρουσίαση στην τηλεόραση από την ίδια την καλλιτεχνική πράξη. Αυτές ήταν η δεύτερη και η τρίτη σκέψη μου.

Ίσως κάποιος να ισχυριστί πως όλα αυτά είναι τυχαία, ίσως και να το αποδείξει. Ωστόσο, νομίζω πως δεν απέχουν πολύ, ή πιθανόν να εκφράζουν κιόλας με τον πλέον εμφανή τρόπο, μια σύγχρονη πραγματικότητα. Αυτό αποτελεί ένα πιθανό συμπέρασμα...




Saturday, January 8, 2011

Καλή σου μέρα Σάββατο!




Ω, Σάββατο της ζωής μας

Σάββατο της καρδιάς
Άνω τελεία της βδομάδας
και εφαλτήριο της Κυριακής
Φιλί απαλό σαν παιδικό
στο αφτί της αγιοσύνης


Σάββατο Ουδέτερο

λευκή σημαία
στα αντιμαχόμενα στρατόπεδα
των καθημερινών στιγμών μας

Friday, January 7, 2011

Ο ΧΟΡΟΣ ΤΩΝ ΣΚΥΛΩΝ - ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΗΔΑΚΙΣ



Το "Reflections" είναι ένα μουσικό άλμπουμ που κυκλοφόρησε το 1969 σε σύνθεση του Μάνου Χατζιδάκι. Βρισκόμαστε στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Στην Ελλάδα έχουμε δικτατορία και ο Μάνος Χατζιδάκις ζει στη Νέα Υόρκη. Έχει ήδη τιμηθεί με Όσκαρ για την ταινία "Ποτέ την Κυριακή". Έχει γράψει μουσική για το φιλμ του Ηλία Καζάν "America America" και για το "Blue" του Σίλβιο Ναριτζάνο. Η παράσταση "Ilya Darling" (με τη Μελίνα Μερκούρη) έχει ανεβεί στο Μπροντγουέι και το "Χαμόγελο της Τζοκόντας" βρίσκεται στις προθήκες των δισκοπωλείων. Ξένος σε μια χώρα που τη σημαδεύει ο πόλεμος του Βιετνάμ, ο Χατζιδάκις εμπνέεται από τη ροκ σκηνή και από τα κινήματα της αμφισβήτησης και γράφει έναν κύκλο μουσικής και τραγουδιών με αγγλικό στίχο. Το 1969 συνεργάζεται με το συγκρότημα New York Rock & Roll Ensemble. Πρόκειται για  ένα γκρουπ που πειραματιζόταν μπολιάζοντας με στοιχεία κλασικής μουσικής τη ροκ τραγουδοποιία των sixties. Τότε, λοιπόν,  κυκλοφορεί το άλμπουμ "Reflections" («Αντικατοπτρισμοί»). Αποτέλεσμα ένας «κλασικός» πλέον δίσκος με 8 τραγούδια -σε αγγλικούς στίχους μελών του γκρουπ- και 2 ορχηστρικά. Η ανατολίτικη ευγένεια των μελωδιών, η λεπτοδουλειά στην ενορχήστρωση και οι ερμηνείες άφησαν άναυδους όσους ξένους νόμιζαν ότι ο Χατζιδάκις είχε γράψει μόνο τη διεθνώς πιασάρικη μελωδιούλα των «Παιδιών του Πειραιά». 





Το 1993 ο Μάνος Χατζιδάκις, αφού έχει επιστρέψει στην Ελλάδα, αποφασίζει να εκδώσει ξανά το έργο σε στίχους ελληνικούς του Νίκου Γκάτσου. Ήδη δύο από τα τραγούδια των   "Reflections" είχαν αποδοθεί στα ελληνικά και μάλιστα βρίσκοντας  πολύ μεγάλη απήχηση στον κόσμο. Πρόκειται για τον «Κεμάλ» και για την «Περιμπανού» (Noble dame). Επίσης το τραγούδι «Πού το πήγαν το παιδί» (με μικροδιαφορές στο στίχο –κυρίως το πέρασμα των ρηματικών τύπων από τον ενεστώτα σε παρατατικό και αόριστο) ήταν γνωστό από την εκτέλεση με τον Γ. Μπιθικώτση. Χαρακτηριστικό είναι ότι και τα 10 τραγούδια ακούγονται τώρα με στίχους, ενώ η αρχική έκδοση του δίσκου στα αγγλικά περιλάμβανε και 2 ορχηστρικά θέματα. Έτσι προκύπτει ο δίσκος «Αντικατοπτρισμοί», που κυκλοφορεί από τον Σείριο, με ερμηνεύτρια την Αλίκη Καγιαλόγλου, διεύθυνση της ορχήστρας από τον ίδιο τον Μ. Χατζιδάκι και ένα πανέμορφο εξώφυλλο του Νίκου Χατζηκυριάκου – Γκίκα.

Ο Χατζιδάκις είχε πει για τον δίσκο:


Τα “Reflections” με την φόρτιση των Ελληνικών στίχων του Γκάτσου έγιναν σαν τα πολλά πρόσωπα μιας γυναίκας. Μιας γυναίκας που θα μπορούσε να είναι κι ένας νέος άντρας μέσα στην επαναστατημένη ατμόσφαιρα αμφισβήτησης που χαρακτήριζε τη Νέα Υόρκη του '68. Έγιναν οι αντικατοπτρισμοί της πόλης και των νέων ανθρώπων της και απαιτούσαν πολυεδρική ερμηνεία γυναίκας με διαφορετικές φωνές, με αντιδράσεις, με όψεις σπασμένες μέσα σε κρύσταλλα. Η Αλίκη Καγιαλόγλου φανερώνεται άξια ερμηνεύτρια, παίζοντας και μεταπηδώντας από το ύφος της Γκρέτα Γκάρμπο στην πληθωρικότητα της Μανιάνι ή την τραγική έξαρση της Κατίνας Παξινού. Με την ερμηνεία της το έργο αποκαλύπτεται. Κι έτσι με την απόσταση του χρόνου και με την ωριμότητα της ερμηνείας φανερώθηκαν ξανά οι "Αντικατοπτρισμοί" στην Αθήνα του ’93.




Πέντε σκύλοι πεινασμένοι 

μια ζωή βασανισμένοι
μέσα σε βρισιές και γιούχα 
βάλανε καινούρια ρούχα
και με γιορτινή φορεσιά
βγήκανε να πάνε βόλτα 
στου παράδεισου την πόρτα
πίσω από την παλιά εκκλησιά

Μέσα στη ζωή 
ποτέ 
μη ζητάς να βρεις 
ποιος είναι ο δικαστής
να περπατάς 
και πάντα να κοιτάς 
πού θα πας να κρυφτείς

Μες στην ερημιά τού κόσμου 
ένα χέρι γράφει εντός μου:
«Κάπου υπάρχει θεός»

Πέντε πεινασμένοι σκύλοι 
στου παράδεισου την πύλη
περίμεναν απ' τους πρώτους 
για να στήσουν το χορό τους
μα προτού η αυγή χαράξει 
στου ουρανού την άγια τάξη
χωροφύλακες αγγέλοι 
τους κρέμασαν στο τσιγκέλι

Μέσα στη ζωή 
ποτέ 
μη ζητάς να βρεις 
ποιος είναι ο δικαστής
να περπατάς 
και πάντα να κοιτάς 
πού θα πας να κρυφτείς

Φίλοι σκύλοι μην κλαίτε 
μες στη συμφορά να λέτε:
Κάπου υπάρχει θεός
Κάπου υπάρχει θεός


Reflections - Manos Hadjidakis & New York Rock & Roll Ensemble [1969]

Track list:
1.  Orpheus
2. The day
3. Love her
4. Dance of the dogs
5. Kemal
6. Dedication
7. The three answers
8. Street song
9. Bitter way
10. Noble dame

Αντικατοπτρισμοί - Αλίκη Καγιαλόγλου, Μάνος Χατζιδάκις, Νίκος Γκάτσος [1993]

Track list:
1. Το τραγούδι της χαμένης Κυριακής
2. Που πήγαν το παιδί
3. Πες μου τ' όνομα σου
4. Ο χορός των σκύλων
5. Ο κόσμος σου να είμαι εγώ
6. Κεμάλ
7. Τρεις απαντήσεις
8. Το τραγούδι του δρόμου
9. Η προσευχή του ακροβάτη
10. Περιμπανού

Από το:
......................................

Προσωπικό σημείωμα: Γιατί αυτό το μικρό οδοιπορικό σ' αυτό το τραγούδι; Δεν μπορώ να πω πολλά. Μπορώ να πω όμως πως πριν από λίγη ώρα, βγαίνοντας από ένα μαγαζί, μια νεαρή ωραία και εγκάρδια γυναίκα, που με γνωρίζει μόνον "φατσικά", αφού πριν λίγες μέρες μου έφτιαξε, άνευ λόγου και αιτίας, και μου έκανε δώρο ένα σκουλαρίκι μ' ένα φτερό φραγκόκοτας, μαύρο με άσπρες πιτσιλιές, θαυμάσιο, μου εξομολογήθηκε την απίστευτη ζωή της μέσα σε δέκα λεπτά, ξεκινώντας από μια ασήμαντη αφορμή. Όταν τελείωσε είχα βουρκώσει και το μόνο που μπόρεσα να της πω μετά το "ευχαριστώ" ήταν αυτή η φράση του Μάνου και του Γκάτσου: Κάπου υπάρχει Θεός... 

Wednesday, January 5, 2011

Θεοφάνεια και Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης





Τι σχέση μπορεί να έχουν τα Θεοφάνεια με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη; Τα τελευταία χρόνια, ψηλαφώντας τον Ποιητή της Πεζογραφίας, όπως τον χαρακτήρισε ο Κ.Παλαμάς, για μένα είναι απολύτως συνδεδεμένη η μεγάλη γιορτή της Χριστιανοσύνης μαζί του. Αυτό συμβαίνει κυρίως εξαιτίας του δοξαστικού της Θ΄ ώρας των Ωρών: “την χείραν σου την αψαμένην”, που έψαλλε λίγο πριν κοιμηθεί. Γι’ αυτό και προτίθεμαι να αναφέρω κάποια γεγονότα της ζωής του, όπως και σκέψεις ή εκτιμήσεις για τον ίδιο ή το έργο του, αρχίζοντας ανάστροφα από τις τελευταίες του στιγμές, τέτοιες μέρες, εκατό χρόνια μετά. Τα γεγονότα που επέλεξα νομίζω πως καταδεικνύουν το ταπεινό του φρόνημα, το σπάνιο ήθος του, την αγάπη του για την πενία και την εγκαρτέρησή της, στο Όνομα του Πατέρα των Φώτων. Το μικρό αυτό αφιέρωμα είναι μέσα από λόγια των ομότεχνών του και κλείνει με δικά του από την αλληλογραφία του.
O γνωστός οικονόμος της Σκιάθου αείμνηστος π. Γεώργιος Ρήγας σε επιστολή του προς τον εκδότη Ηλ. Δικαίο έγραψε για τα χριστιανικά τέλη του κυρ-Αλεξάνδρου τα παρακάτω που διεξάγονται, όταν ο συγγραφέας ζήτησε να προσέλθει ο ιερεὺς της Σκιάθου παπα-Ανδρέας Μπούρας και οι αδελφές του ζήτησαν να πάει μαζί στο σπίτι κι ο γιατρός. Διηγείται λοιπόν ο π. Γεώργιος Ρήγας :
«Ὁ Παπαδιαμάντης πρὸ πάντων ἦτο Χριστιανὸς καὶ χριστιανὸς εὐσεβής. Μόλις λοιπὸν εἶδε τὸν ἰατρὸν εἶπεν εἰς αὐτόν: «Τί θέλεις σὺ ἐδῶ;» «Ἦρθα νὰ σὲ δῶ» τοῦ λέγει ὁ ἰατρός. «Νὰ ἡσυχάσης» τοῦ λέγει ὁ ἀσθενής, «ἐγὼ θὰ κάμω πρῶτα τὰ ἐκκλησιαστικὰ καὶ ὕστερα νὰ῾ρθῆς ἐσύ»... Μόνος του, ὀλίγας ὥρας πρὶν ἀποθάνη, ἔστειλε νὰ κληθῆ ὁ ἱερεὺς διὰ νὰ κοινωνήση. «Ξεύρεις! Μήπως ἀργότερα δὲν καταπίνω!» ἔλεγεν. Ἦτο  ἡ παραμονὴ τοῦ θανάτου του καὶ τότε του ἀπονεμήθηκε τὸ παράσημο τοῦ Σταυροῦ τοῦ Σωτῆρος. Τὴν ἑσπέραν τῆς 2ας Ἰανουαρίου 1911, παραμονὴν τοῦ θανάτου του, «ἀνάψτε ἕνα κηρί», εἶπε «φέρτε μου κι ἕνα ἐκκλησιαστικὸν βιβλίον». Τὸ κηρίο ἠνάφθη, ἐπρόκειτο δὲ νὰ ἔλθῃ καὶ τὸ βιβλίον, ἀλλὰ πάλιν ἀποκαμῶν ὁ Παπαδιαμάντης εἶπεν: «Ἀφῆστε τὸβιβλίο. Ἀπόψε θὰ εἰπῶ ὅσα ἐνθυμοῦμαι ἀπ᾿ἔξω». Καὶ ἤρχισε ψάλλων τρεμουλιαστὰ «τὴν χεῖρα σου τὴν ἀψαμένην...» (πρόκειται για το δοξαστικό της Θ' ώρας των Μ. Ωρών της εορτής τωνΘεοφανείων σε ήχο πλ.α').
Θα συνεχίσω αναφέροντας την μαρτυρία του Π. Νιρβάνα, που δούλεψε μαζί του στο “ΑΣΤΥ” την περίοδο 1899-1902:
“Μου μένει εντυπωμένη η πρώτη φορά, που είχε έρθει ν’ αναλάβει υπηρεσία στο γραφείο. Ο κ. Κακλαμάνος, αφού του μίλησε για τη δουλειά, που είχε να κάνει, έφτασε με κάποια επιφύλαξη και στο ζήτημα του μισθού. -Ο μισθός σας θα είναι εκατόν πενήντα δραχμές… του είπε. Ο Παπαδιαμάντης κοντοστάθηκε, σα να έκανε κάποιους υπολογισμούς με το νου του. -Μήπως είναι λίγα, του είπε δειλά ο κ. Κακλαμάνος, έτοιμος ν’ αυξήσει το ποσό, που είχε προτείνει. Τότε άκουσα απ’ τα χείλη του Παπαδιαμάντη τη μοναδικότερη απάντηση που θα μπορούσε να δώσει άνθρωπος σε τέτοια στιγμή. -Πολλές είναι 150… είπε. Με φτάνουνε 100… Και έφυγε” (ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΑΛΕΤΑΣ βιογραφικό του Παπαδιαμάντη από το βιβλίο “ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ ΑΠΑΝΤΑ” Εκδόσεις ΓΙΟΒΑΝΗ)
Ο Κωστής Παλαμάς γράφει για τον Παπαδιαμάντη, “Ακρόπολις”, 4 Ιαν.1911, δανειζόμενος λεπτομερή στοιχεία από τη βιογραφία που σενέταξε ο Ι. Ζερβός στα Άπαντα του συγγραφέα που τυπώθηκαν από τον εκδοτικό οίκο Φέξη στην Αθήνα. Επαναδημοσίευση περιοδικό “Ερουρέμ”, περίοδος Β΄τεύχος 3:
“Στὴν Ἀθήνα ἔφθασε στὰ εἴκοσί του χρόνια, ὅπου γράφτηκε στὴ Φιλοσοφικὴ  σχολή, χωρὶς νὰ παρακολουθεῖ τακτὰ τὰ  μαθήματα• ὡς ἐκ τούτου δὲν πῆρε τὸδίπλωμά του. Γιὰ  νὰ ζήση κατεγίνετο μὲ μεταφράσεις ἀπὸ τὰ ἀγγλικὰ καὶ τὰ γαλλικὰ γιὰ τὶς ἐφημερίδες. Διάβαζε πολύ, ἡ ἀνάγνωσίς του ἐγίνετο τυχαίως, χωρὶς σύστημα, ἦτο ὅμως συνεχὴς καὶ  ἐπίμονος. Θαύμαζε τὸν Ὅμηρο καὶ τὸν Αἰσχύλο σὰν ἄφθαστα πρότυπα τέχνης. Ἐκ τῶν νεωτέρων τοῦ  ἦσαν ἀγαπητοί ὁΘερβάντες καὶ  ὁ  Δίκενς, μὰ τοποθετοῦσε τὸν Σαίξπηρ πάνω ἀπὸ  ὅλους.
Εἰς τὸ πενιχρόν του δωμάτιο, ὅπου συχνὰ δὲν ὑπῆρχε οὔτε τραπέζι —καὶ στὴν περίπτωση αὐτὴ  ἔγραφε στὸ πάτωμα— ὑπῆρχεν ἀπαραιτήτως ἕνα κιβώτιον μὲ βιβλία καὶ ἕνα κερί. Τὰ τελευταῖα χρόνια τῆς ζωῆς τοῦ ἒζησε σὲμεγάλη ἔνδεια. Δὲν ἄντεχε πλέον εἰς τὴν βαρεῖαν δημόσιογραφικὴν ἐργασίαν…
Ο Γιώργος Σεφέρης θυμάται μια επίσκεψή του στη Σκιάθο, το 1930:
"Σπίτι του Παπαδιαμάντη. Η γριά αδερφή του έκλαιγε καθώς μας μιλούσε γι’ αυτόν. Λιγνή, ψηλή, μελαχρινή, βυζαντινή ράτσα. Το σπιτάκι καθαρό και ασπρισμένο, μια μεγαλωμένη φωτογραφία του Παπαδιαμάντη κρεμασμένη στον τοίχο στην κάμαρα όπου πέθανε. Από το παράθυρο ως το μικρό σκιαθίτικο τζάμι, ένα στρώμα κατάχαμα σκεπασμένο μ’ ένα κιλίμι. Εκεί πάνω ξεψύχησε (2 Ιανουαρίου), αφού ζήτησε να τον σηκώσουν και να τον καθίσουν κοντά στη φωτιά. Το μόνο βιβλίο του που είδα πάνω στο μικρό τραπέζι, μια φτηνή αγγλική έκδοση (Omnibus) του Σαίξπηρ.  (ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ “ΜΕΡΕΣ Α΄” Εκδόσεις ΙΚΑΡΟΣ)
Είναι εξαιρετική η περιγραφή που δίνει ο Παύλος Νιρβάνας για τον εραστή όχι μόνον του Ακτίστου Φωτός, αλλά και του φυσικού.
“ΤΟΝ ΕΙΔΑ – αὐτὸ δὲν θὰ τὸ  λησμονήσω ποτὲ-» - νὰ  τρέχη ὀπίσω ἀπὸτὸν Ἥλιον, ὅπως τρέχει ἕνα μειράκιον ἐρωτευμένον ὀπίσω ἀπὸ τὴν ἐρωμένην του. Ἦτο τὸ  θέαμα αὐτὸ  ἀπὸ  τὰ  τραγικώτερα, ποὺ  εἶδα εἰς τὴν ζωήν μου· καὶ  δὲν ἐνθυμοῦμαι αἰσθητικὴ  συγκίνησις ἀπὸ ἔργον τέχνης νὰ μοῦ ἔδωκεν παρομοίου τραγικοῦ τόνον κλονισμόν.
Ἦτο ἕνα δειλινὸν φθινοπώρου καὶ   ὁ Ἥλιος ἔδυε μελαγχολικὸς ὀπίσω ἀπὸ  τὸν βράχον τῆς Ἀκροπόλεως. Εἶδα τότε τὸν Παπαδιαμάντη νὰ βαδίζῃ  βιαστικὸς πρὸς τοὺς στύλους τοῦ  Ὀλυμπιείου. Καὶ  εἶχα τὴν ἀνοησίαν νὰ  τὸν καλέσω. Ἐκεῖνος χωρὶς νὰ  σταθῇ  καθόλου μοῦ  εἶπε μὲ  μίαν πικρίαν ἀπολύτως τραγικήν…
- Ἄφησέ με! Πηγαίνω νὰ  προφθάσω τὸν Ἥλιον πρὶν δύσῃ. Εἶναι ἕνας μήνας ποὺ  ἔχω νὰ  τὸν ἰδῶ. Καὶ ποτὲ  δὲν τὸν προφθαίνω.
Καὶ  ἔτρεχε ὀπίσω ἀπὸ τὸν Ἥλιον, ὁ  ὁποῖος ἐκρύπτετο ἤδη ὀπίσω ἀπὸ  τὰ  βουνὰ  τῆς Σαλαμῖνος. Κλεισμένος ἕως τὸ   δειλινὸν μέσα εἰς τὰ  γραφεῖα τῆς ἐφημερίδος του, ὅταν ἄφηνε τὸ γραφεῖόν του, δὲν εὕρισκε πλέον τὸν Ἥλιον εἰς τὰς Ἀθήνας.
Κι  ἔτρεχε νὰ τὸν προφθάσῃ εἰς τὸν ἀνοικτὸν ὁρίζοντα, νὰ τὸν ἀντικρύσῃ ὀπίσω ἀπὸ τὴν Ἀκρόπολιν, νὰ τὸν χαιρετίσῃ  εἰς τὴν κορυφὴν τοῦ μακρινοῦ  βουνοῦ. Καὶ ἔτρεχεν ὀπίσω ἀπὸτὸν Ἥλιον, χωρὶς νὰ  τὸν προφτάνῃ».
Ο Ελύτης στο βιβλίο του “Η Μαγεία του Παπαδιαμάντη” γράφει:
“…Nα πού βρίσκεται η αληθινή μαγεία του Παπαδιαμάντη. Δε ζητά να τεντώσει τα νεύρα μας, να σείσει πύργους και να επικαλεστεί τέρατα. Οι νύχτες του, ελαφρές σαν το γιασεμί, ακόμη κι όταν περιέχουν τρικυμίες, πέφτουν επάνω στην ψυχή μας σαν μεγάλες πεταλούδες που αλλάζουν ολοένα θέση, αφήνοντας μια στιγμή να δούμε στα διάκενα τη χρυσή παραλία όπου θα μπορούσαμε να ‘χαμε περπατήσει χωρίς βάρος, χωρίς αμαρτία. Είναι εκεί που βρίσκεται το μεγάλο μυστικό, αυτό το “θα μπορούσαμε” είναι ο οίακας που δε γίνεται να γυρίσει, μόνο μας αφήνει με το χέρι μετέωρο ανάμεσα πίκρα και γοητεία, προσδοκώμενο και άφταστο. “Σα να ‘χανε ποτέ τελειωμό τα πάθια και οι καημοί του κόσμου”…
Ο Κωστής Μπαστιάς στο δοκίμιό του “Παπαδιαμάντης”, εκδ. Ιωάννη Κ. Μπαστιά, Αθήνα, 1974:
“Ο Παπαδιαμάντης γεννήθηκε φτωχός, έζησε φτωχός και πέθανε φτωχός. Τραγούδησε τους φτωχούς, και το έργο του στάθηκε το μεγάλο χρονικό της Ελληνικής φτωχολογιάς… Και άλλοι γεννηθήκανε, ζήσανε και πεθάνανε φτωχοί. Και τραγουδήσανε τους φτωχούς χωρίς να μοιάζουνε του Παπαδιαμάντη. Η πνευματική τους στάση ήτανε ριζικά αντίθετη με τη φτώχεια τους. Ήτανε φτωχοί, αλλά ζήσανε και πεθάνανε με τον καϋμό και τη λαχτάρα του πλούτου… Ο άνθρωπος που ζει με τον καϋμό του πλούτου δεν ξεχωρίζει σε τίποτα απ’ τον πλούσιο. Ο πλούτος είναι το ιδανικό του. Για το χρυσάφι χτυπά η καρδιά του… τίποτα δεν σημαίνει αν τέτοιοι άνθρωποι γράφουνε πλήθος ιστορίες για τους φτωχούς. Δε γράφουνε επειδή αγαπάνε τους φτωχούς, αλλά επειδή φτονούνε τους πλούσιους. Οι φτωχοί στα χέρια τους γίνουνται πέτρα για το ανάθεμα που βγαίνει από τα χείλη τους για κείνους που τους λογαριάζουνε αφορμή της αδικίας. Ο λόγος τους, η φωνή τους, δεν είναι τραγούδι, αλλά κατάρα και οργή. Η φτώχεια του Παπαδιαμάντη κι αρκετοί φτωχοί  που κινούνται στο έργο του, δεν έχουν τίποτα κοινό μ’ αυτούς τους παραχαράκτες της φτώχειας. Ο Παπαδιαμάντης δεν πέθανε με τον καϋμό του πλούτου.  Πέθανε ψέλνοντας, που σημαίνει δοξολογόντας. Τούτο φανερώνει πως ευχαριστούσε τον Πλάστη για όσα τούχε χαρίσει. Τον ευχαριστούσε που τον αξίωσε να γεννηθεί φτωχός, να ζήσει φτωχός και να πεθάνει φτωχός… Και τούτο γιατί το κλειδί της ζωής του Παπαδιαμάντη είναι ο Χριστός. Ο Χριστός γεννήθηκε φτωχός, έζησε φτωχός και πέθανε πάνω στο Σταυρό. Δε χωρούσε λοιπόν στο νου του πως ο άνθρωπος που έκλεισε στη καρδιά του τον Χριστό μπορεί να προσεύχεται στον Ουράνιο Πατέρα και να Του ζητά μαι ζωή διαφορετική από κείνην που έζησε ο Μονογενής Υιός Του.”
Και ο Ζήσιμος Λορεντζάτος γράφει εν κατακλείδι:
 “Η θα πάρουμε στα σοβαρά τον κόσμο που μας παρουσίασε, ολόκληρο όμως τον κόσμο της ορθόδοξης ελληνικής χριστιανοσύνης, ως τις ακρότατες συνέπειες του, και τότε θα προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τον Παπαδιαμάντη όχι μόνο σαν λογοτέχνη, αλλά σαν πνευματικό μας κεφάλαιο - αυτό δεν ισχυριζόμαστε πως είναι; - η αλλιώς θα γυρίσουμε πίσω στις αισθητικές επιφάνειες, στη «λογοτεχνία» ή στην ψυχολογία των διηγημάτων, και θα θερίσουμε ό,τι σπείραμε: την άσκοπη (l’ art pour l’ art) νεροτριβή της ευαισθησίας μας. Όσοι θέλουν είναι ελεύθεροι να το κάνουν αυτό. Μόνο που χάνουν το δικαίωμα να παίρνουν τον Παπαδιαμάντη στα σοβαρά, η αν τον πάρουν στα σοβαρά, τότε χάνουν το δικαίωμα να παραμερίζουν αφρόντιστα όσα λάτρευε εκείνος και τα είχε κάνει ζωή του, ή να τα θεωρούν μόνο «ποίηση» και «γραφικότητα» και να συνεχίζουν με το αζημίωτο τα ατομικά πάρε δώσε - όσοι άνθρωποι τόσες και εντυπώσεις (impressionisme) - με τις αισθητικές επιφάνειες. Διέξοδος δεν υπάρχει. (Ζήσιμος Λορεντζάτος, Μελέτες, Γαλαξίας, σελ. 166-167).
Ας κλείσουμε όμως το μικρό αυτό και ελάχιστο της αξίας, -συγγραφικής και πνευματικής-, του Ποιητή της Πεζογραφίας με λίγα λόγια δικά του, από την Αλληλογραφία του, όπως την επιμελήθηκε ο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, εκδ. Δόμος, Αθήνα, 1992.
148
Εν Αθήναις τη 10 9βρίου 1882
Σεβασταί μοι πάτερ
Έλαβον την τελευταίαν επιστολήν σας, εν η μοι εγράφετε περί της αφίξεως του Νικολάκη εις Σκίαθον και περί της ασθενείας του πατρός του Νήφωνος κλπ. Συγχρόνως σας έγραψα επιστολήν τινά, ην αγνοώ αν ελάβετε. Μεταγενεστέρον σας δεν έλαβον.
Έμαθον ότι ο αδελφός μου μετέβη εις Λάρισσαν. Γράψατέ μοι περί τούτου.
Η ιδική μου τύχη εν γένει υπάρχει καλλίτερα τώρα, δόξα τω Θεώ. Έχω 100 φράγκα τον μήνα μα όχι πολλήν εργασίαν. Προσπαθώ δε αδιακόπως και περί της επιτυχίας των εξετάσεών μου. Σας παρακαλώ, πάτερ και συ μήτερ μου, να μην έχητε βαρύ παράπονον κατ’ εμού. Ό, τι σας λέγουν να μην το πιστεύετε εύκολα. Να μη δεινοπαθείτε και να έχετε υπομονήν. Ο Θεός είναι μέγας. Αμφιβάλλετε ότι από επτά μηνών εργάζομαι αδιακόπως να συστηθεί επιτροπή διά να μ’ εξετάση και ότι δεν έγεινε μέχρι τούδε; Πιστεύσατέ το είναι η μόνη αλήθεια. Έκτοτε ημπορεί να ευρέθην και εγώ εις σφλομονή και να είπα και κανέναν λόγον επιπόλαιον ότι τέτοιαις εξετάσεις, όπου είναι ρουσφέτι, ας λείπουν, και το ρωμέικο είναι βρώμα κλπ… Σας πέμπτω σήμερον τρία φύλλα της εφημερίδος “Μη χάνεσαι”. Η επιφυλλίς υπό τον τίτλον “Οι Έμποροι των Εθνών” είναι ιδικόν μου έργον. Είναι σατυρική εφημερίς, αλλ’ εγώ δεν σατυρίζω, γράφω επιφυλλίδα ιστορικήν και φιλολογικήν, και τούτο το κάμνω εξ’ ανάγκης διά να λάβω χρήματα, ώστε μη με κατακρίνετε σας παρακαλώ. Ασπάζομαι την δεξιάν σας και της μητρός.
(Σημείωση της γράφουσας: Παρακαλώ να μου συγχωρεθεί το μονοτονικό σύστημα για τα κείμενα που αντέγραψα ιδιοχείρως από βιβλία).
 ...........................................................................................................
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο www.protagon.gr

Monday, January 3, 2011

Εις μνήμην Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη(4 Μαρτίου 1851 - 3 Ιανουαρίου 1911)




Σας παρακαλούμε καταρχάς να μας πείτε για τα παιδικά σας χρόνια και τις σπουδές σας.

Εγεννήθην εν Σκιάθω, τη 4 Μαρτίου 1851. Εβγήκα από το Ελληνικόν Σχ(ολείον) εις τα 1863, αλλά μόνον τω 1867 εστάλην εις το Γυμνάσιον Χαλκίδος, όπου ήκουσα την Α΄ και Β΄ τάξιν. Την Γ΄ εμαθήτευσα εις Πειραιά, είτα διέκοψα τας σπουδάς μου και έμεινα εις την πατρίδα. Κατά Ιούλιον του 1872 υπήγα εις το Άγιον Όρος χάριν προσκυνήσεως, όπου έμεινα ολίγους μήνας. Τω 1873 ήλθα εις Αθήνας κ’ εφοίτησα εις την Δ΄ του Βαρβακείου. Τω 1874 ενεγράφην εις την Φιλοσοφικήν Σχολήν, όπου ήκουα κατ’ εκλογήν ολίγα μαθήματα φιλολογικά, κατ’ ιδίαν δε ησχολούμην εις τα ξένας γλώσσας. Μικρός εζωγράφιζα Αγίους, είτα έγραφα στίχους, κ’ εδοκίμαζα να συντάξω κωμωδίας.


Μπορείτε να μας πείτε μια ανάμνηση από τα παιδικά σας χρόνια;

Όταν ήμεθα παιδία, μη έχοντες τι να κάμωμεν, διότι το χωρίον μας δεν είχεν άφθονα τα μέσα της ψυχαγωγίας, συνοδεύομεν πολλάκις τας μητέρας και τας θείας μας εις εκδρομάς ανά τους αγρούς και τους ελαιώνας, ή διημερεύομεν εις γραφικούς όρμους παρά τους αμμώδεις και ασπίλους αιγιαλούς, απλώς και μόνον δια να παρενοχλώμεν και χασομερούμεν με τα αταξίας μας τας φιλεργούς γυναίκας, τας ασχολουμένας εις το λεύκασμα των οθονών. Εάν γειτόνισσά τις είχε τάξιμο ν’ ανάψη τα κανδήλια του δείνος αγροτικού αγίου, χάριν του ξενιτεύοντος και θαλασσοπορούντος συζύγου της, εάν αγαθός τις ιερεύς μετέβαινε να λειτουργήση εις εξωκκλήσιον, διεφεύγομεν την επίβλεψην των γονέων μας και ετρέχομεν εθελονταί κατόπιν των ευλαβών προσκυνητριών, αίτινες εξεπλήττοντο αι ίδιαι ανακαλύπτουσαι ημάς συνοδοιπόρους, χωρίς άλλο εφόδιον ειμή ολίγον άρτον, όν είχομεν κλέψει από το ερμάριον της πατρώας οικίας.


Έχουμε διαβάσει ότι στα σχολεία που φοιτήσατε είχατε πολύ αυστηρούς δασκάλους. Θα θέλατε να μας περιγράψετε τι θα συνέβαινε αν ο δάσκαλος συλλάμβανε κάποιους μαθητές να κάνουν ένα παράπτωμα. Θυμάστε κάποιο περιστατικό;

Ο διδάσκαλος τότε, εν παραφορά οργής, και χωρίς να ελπίζη ευνοϊκόν αποτέλεσμα, εφώναξε λέγων ότι οι μαθηταί ώφειλον να καταγγείλωσι τον αυτουργόν του δόλου, άλλως θα ήσαν όλοι κακοήθεις, όλοι αχρείοι και ανάγωγοι. Και επειδή δεν επείθοντο, ήρχισε να κλίνη το γνωστόν ρήμα, καθ’ όλους τους χρόνους και τας εγκλίσεις, τα πρόσωπα και τους αριθμούς, επί των βραχιόνων, των ώμων και των ράχεων όλων συλλήβδην των μαθητών. Επί τινα λεπτά της ώρας αντήχει ο κρότος της λεπτής και οζώδους βέργας, αναμίξ με πεπνιγμένους γέλωτας και οιμωγάς. Επί του δευτέρου και τρίτου θρανίου, οσάκις εδοκίμαζε να επεκτείνει το κράτος της βέργας, η λιγεία ράβδος ολισθαίνουσα έτυπτε σανίδα ή βιβλίον, αντί να τύψη σάρκα, διότι οι πονηροί μαθηταί των δύο τούτων θρανίων, διολισθαίνοντες, έκρυπτον την κεφαλήν και τους ώμους υπό την επικλινή σανίδα, την αποτελούσαν δι’ αυτούς γραφείον και αναλόγιον, και ουχί σπανίως προσκεφάλαιον δι΄ύπνον, πνίγοντες εκεί ευθύμους ή θλιβερούς καγχασμούς, και δεν ωμοίαζον με τους «επιμελείς» και «ευπειθείς» μαθητίσκους του πρώτου θρανίου, οίτινες ίσταντο ακλινείς, όμοιοι με τον παρ’ Αριστοφάνει δούλον, και ετύπτοντο.

Ξέρουμε ότι φοιτήσατε και στη φιλοσοφική σχολή του Παν/μίου Αθηνών, αλλά δεν πήρατε ποτέ το πτυχίο. Τι θυμάστε περισσότερο από τα φοιτητικά σας χρόνια; Ποιους καθηγητές είχατε;

Τότε έζη ακόμη ο σοφός Φίλιππος Ιωάννου, ο Κουμανούδης και άλλοι άνδρες χρηστοί. Ο αείμνηστος Φίλιππος, μη έχων εξωτερικά χαρίσματα, δεν είλκυε τους ακροατάς. Αλλά την ημέραν του τελευταίου μαθήματος, μεσούντος του Μαΐου, η αίθουσα της Νομικής, όπου εδίδασκεν, εγέμιζεν από φοιτητάς. Υπέγραφεν εις όλους την απόδειξιν της ακροάσεως, αλλά τους υποχρέωνε να προσθέσουν εις το κείμενον «ηκροάσθη,ως αυτός λέγει».
Γενικήν ινδουλγέντσιαν και άφεσιν αμαρτιών εις όλους ανεξαιρέτως εχορήγει ο μακαρίτης γερο-Κοτζιάς. Ο Ψαριανός φιλόσοφος, ως εκαλείτο συνήθως από τους πατριώτας του, ήτο καθηγητής της ιστορίας της φιλοσοφίας. Ενώ καθ’ όλον το έτος δεν είχεν παραπάνω από 25-30 ακροατάς, εις το τελευταίον μάθημα επαρουσιάζοντο τριακόσιοι, και εις όλους υπέγραφε την απόδειξιν ανεπιφυλάκτως. Δύσκολος όμως και αυστηρός εις τα αποδείξεις ήτο ο μακαρίτης Φιντικλής? εάν είχες πέντε απουσίας το έτος εις το κατά Σάββατον φροντιστήριον (ερμηνεία Θουκυδίδου) ηδύναντο να σε αποκλείση.
Κατ’ εκείνον τον χρόνον, εις την δεξιάν πλευράν της προσόψεως, εθριάμβευε πολύ ο Κόντος? η άκρα αίθουσα εγέμιζε, την 21-1 μ.μ., από ακροατάς, όχι μόνον φιλολόγους, αλλ’ εξ όλων των σχολών, τους πλείστους ορθίους ισταμένους. Αλλά και ο μακαρίτης ο Σεμιτέλος, διδάσκων μίαν ώραν ενωρίτερα, εντός της αιθούσης της Νομικής, είχε πλείστους ακροατάς. Συγχρόνως όμως εδίδασκεν εις την γείτονα αίθουσαν ο γέρων Πυλαρινός, με κεραυνώδη φωνήν, όλος χειρονομία και έξαρσις? ήτο καθηγητής της «Φιλοσοφίας της Ιστορίας» ούτος. Οι ακροαταί του, συμπεριλαμβανομένων τριών καλογήρων, δύο γερόντων με γυαλιά, και 5-6 ισοβίων φοιτητών, οποίοι ποτέ δεν έλειψαν, δεν υπερέβησαν ποτέ τους δέκα ή δώδεκα.
Εις εκ των τελευταίων τούτων, των μη διδόντων ποτέ εξετάσεις, ήτο ο «Κυπραίος» καλούμενος, τον οποίον έτυχε να γνωρίσω. Ογκώδης κεφαλή, χωμένη εις παχύν κορμόν με βραχύ ανάστημα, πυκνή γενειάς και κόμη. Άνθρωπος τριακοντούτης, εύθυμος, αφρόντις, και αγαπών τα λογοπαίγνια, έστω και τα αποπνέοντα οσμήν τινα βαναυσότητος. Ήτο αξιοπερίεργος τύπος, κράμα κυνικού και επικουρείου. Είχεν ιδιαιτέρας ονομασίας, ιδικάς του λέξεις δι’ όλα. Το Αρσάκειον το ωνόμαζεν Αρνάκειον. Το Βαρβάκειον λύκειον–εδώ έτρεπε το ουρανισκόφωνον της παραληγούσης εις οδοντόφωνον, sans facon? υπήρχε δε και καθηγητής της Γαλλικής με παραπλήσιον όνομα. Τα δένδρα, τα κοσμούντα τας οδούς και τας πλατείας της πρωτευούσης, τα ωνόμαζε δενδρείκελα, κατά το ανδρείκελα.



Μιλήστε μας τώρα για το συγγραφικό σας έργο.

Το 1868 επεχείρησα να γράψω μυθιστόρημα. Τω 1879 εδημοσιεύθη η «Μετάστασις» έργον μου εις το περιοδικόν «Σωτήρα». Τω 1882 εδημοσιεύθη «Οι έμποροι των Εθνών» εις το «Μη χάνεσαι». Αργότερα έγραψα περί τα εκατόν διηγήματα, δημοσιευθέντα εις διάφορα περιοδικά κ’ εφημερίδας.


Είπατε ότι έχετε γράψει τρία ιστορικά μυθιστορήματα. Τι πρέπει, λοιπόν, να προσέχει όποιος γράφει ιστορικά μυθιστορήματα. Μπορείτε να μας εξηγήσετε σε τι διαφέρει η ιστορία από την ιστορική λογοτεχνία;

Ανάγκη να περιορισθώμεν εις όσα έχουσι στενήν σχέσιν προς την ημετέραν ιστορίαν, και καταλείπομεν εις την ιστορικήν κριτικήν, εις ην ουδεμίαν έχομεν εμπιστοσύνην, πάσαν εκτίμησιν των γεγονότων. Το καθ’ ημάς, θ’ αρκεσθώμεν εις την περιγραφήν των προσώπων και των πραγμάτων, όπερ είναι στενώς και ακριβώς το ημέτερον έργον. Απαγορεύεται εις τους γράφοντας διηγήματα να παρακολουθώσι πιστώς εις πάσας τα σκοτεινάς τρωγλοδυσίας αυτών τους τυμβωρύχους του μεσαίωνος. Οι μυθογράφοι δεν είναι κριτικοί.

Ποιες είναι οι πηγές έμπνευσης των διηγημάτων σας;

Μη νομίση τις ότι πλάττω ή επινοώ τι εκ των εν τω κειμένω. Και η εγκαρτέρησις και η <η> οικονομία της συζύγου και η στοργή της μητρυιάς είναι γεγονότα εξ όσων είδα ιδίοις όμμασιν. Αλλ’ οι πολλοί πιστεύουσι προθύμως τα μυθεύματα, η δε αλήθεια φαίνεται αυτοίς απιθανωτέρα του ψεύδους. Και εν τω καθ’ ημέραν βίω παρετήρησα ότι, οσάκις ηθέλησα χάριν παιδιάς να ειπώ ψεύδός τι, παρ’ ελπίδα εύρον τους ακροατάς ευπίστους τόσον, ώστε, και διαμαρτυρομένου εμού ύστερον ότι ηστεϊζόμην, δεν επείθοντο, αλλ’ επέμενον να πιστεύωσιν ως αληθές το ψευδές? οσάκις δ’ εδοκίμασα να είπω αλήθειάν τινα, τους εύρον δυσπίστους και κακοπονήρως μειδιώντας.–Αλλ’ άς είναι βέβαιος ο αναγνώστης, ότι ημείς οι διηγηματογράφοι. Ίδμεν ψεύδεα πολλά λέγειν ετύμοισιν ομοία, Ίδμεν δ’ εύτ’ εθέλωμεν αληθέα μυθήσασθαι.

Μια κατηγορία διηγημάτων σας χαρακτηρίζονται εορταστικά γιατί αναφέρονται στις μεγάλες γιορτές της χριστιανοσύνης. Θα θέλατε να μας μιλήσετε περισσότερο γι’ αυτά; 

Εις τα διηγημάτια, όσα εδημοσίευσα κατά καιρούς ο υποφαινόμενος τα Χριστούγεννα ή το Πάσχα ενεπνεύσθην, αληθώς, από τας αναμνήσεις μου και τα αισθήματά μου, τα οποία θέλγουσι και συγκινούσιν εμέ αυτόν–ίσως και ολίγους εκλεκτούς φιλαναγνώστας. Ότι δε τοιούτοι υπάρχουσιν, αποδεικνύεται εκ τούτου, ότι δύο των εφημερίδων, αι κορυφαίαι της πρωτευούσης, ως και το μονάκριβον περιοδικόν, δεξιούνται τα εορτάσιμα διηγημάτια των ημερών τούτων. Έπειτα ουδαμού σχεδόν θα εύρητε ότι επεζήτησα βεβιασμένην θέσιν ή πλοκήν, όπως γαλβανίσω την περιέργεια του αναγνώστου.
Αλλά τα πλείστα των υπ’ εμού γραφέντων εορτασίμων διηγημάτων έχουσιν, ας μου επιτραπεί ο λατινικός όρος, a priori την υπόθεσιν, είναι δηλαδή μάλλον θρησκευτικά. Α.Π. 2,514-515



Έχομε ακούσει ότι είχατε επισκεφτεί το Άγιο Όρος και σκεπτόσασταν να γίνετε μοναχός. Γιατί δεν γίνατε;

Ο Χριστός είπεν «Ο δυνάμενος χωρείν χωρείτω» και απεφάνθη ότι ο τελειότερος βίος δεν είναι δι’ όλους, αλλά δι’ εκείνους «οις δέδοται», εννοών την αγνείαν και την ακτημοσύνην, άτινα είναι η βάσις της μοναχικής πολιτείας. Αλλά θα ειπής ότι τώρα η καλογερική εξέπεσε. Και τι δεν εξέπεσεν; Όλοι οι παλαιοί θεσμοί είναι καλοί, όλους τους ενόθευσεν η αμάθεια και η κακία. Μη πλανάσθε. Το ράσον δεν κάμνει τον μοναχόν και το ιεροδιδασκαλείον δεν κάμνει τον ιερέα. Πρέπει ο ιερεύς να έχη κλίσιν με ιώτα και προ πάντων κλήσιν με ητα… Πρέπει να έχη πυρ μέσα του.

Και για το γάμο; Ποια είναι η γνώμη σας;

 Το ζήτημα, βλέπετε, το περί γάμου και αγαμίας, είναι βαθύ, είναι εν των δυσκολωτέρων κοινωνικών ζητημάτων. Μην είμεθα βάρβαροι, μη θέλωμεν να επιβάλωμεν βίαν εις τους ανθρώπους. Τάχα απαντάτε σήμερον πολλούς εγγάμους να είναι ευχαριστημένοι από την τύχην των, ή βλέπετε να είναι εύκολος ο γάμος, ως έπρεπε να είναι, ως επιούσιος κοινωνικός άρτος, ως θεμελιώδης θεσμός; Πολλού γε και δει. Ή μήπως οι μόνοι άγαμοι σήμερον είναι οι καλόγηροι; Ας καταστήσωμεν πρώτον τον γάμον δυνατόν δια τους επιθυμούντας να νυμφευθώσι, και ακολούθως έχομεν καιρόν ν’ αναγκάσωμεν και τους μη επιθυμούντας. Ας ανοίξωμεν πρώτον την θύραν εις τους θέλοντας να εισέλθωσι, και κατόπιν βιάζομεν και τους μη θέλοντας. Α.Π. 2,323-324


Σημείωση:
Αυτή η  φανταστική - υποθετική συνέντευξη απαντάται από το έργο του ιδίου Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, όπως  το γνωρίζουμε από την κριτική έκδοση των Απάντων του από τον Ν.Δ τριανταφυλλόπουλου. Τα αποσπάσματα όπως και τα παιδικά του σκίτσο αποτελλούν αντιγραφή από το: